Việt Nam mất Xuân Son: điều Thái Lan nhìn thấy và điều họ bỏ sót

Tối hôm ấy, ở một quán cà phê cách sân Si Jalak Harupat chừng hai cây số, người đàn ông ngồi bàn bên mở điện thoại, đọc to cho cả bàn: “Xuân Son chấn thương, nghỉ hết giải.” Bàn bên im độ ba giây. Rồi một giọng khác bật lên, gọn ghẽ: “Cơ hội vàng của Thái Lan.” Tôi ghi đúng ba chữ ấy vào sổ. Suốt tuần sau đó tôi đọc thêm hàng trăm bình luận từ các trang cổ động Thái Lan, và điều đáng chú ý là “cơ hội vàng” gần như không bao giờ đứng một mình. Nó luôn có một vế sau: “Nhưng Việt Nam vẫn là đương kim vô địch.” Vế sau đó mới là chỗ tôi muốn dừng lại. Moscow dạy tôi rằng chuẩn bị bắt đầu từ việc gọi đúng tên người khác. Trước khi bàn xem tuyển Việt Nam mất gì, tôi gọi đúng tên thứ đã mất: Nguyễn Xuân Son, tiền đạo mục tiêu, điểm hội tụ của mọi đường bóng dài và mọi pha treo bổng. Rồi gọi đúng những cái tên còn lại: Ngô Đăng Khoa, Williams Minh Hoàng, và huấn luyện viên Kim Sang Sik. Bối cảnh trước trận đấu khá rõ. Đây là giải vô địch khu vực Đông Nam Á do AFF điều hành, dù không ít trang mạng vẫn gọi nó bằng một cái tên gắn chữ FIFA — cách gọi sai đã sống lâu tới mức thành thói quen. Việt Nam và Thái Lan nằm cùng một bảng, và trận đối đầu ngày 29 tháng 9 tại Bandung được xem là trận quyết định tấm vé vào chung kết. Với thể thức ngắn ngày, một trận giữa hai đội mạnh nhất khu vực có giá trị của sáu điểm. Trước trận đấu đó, tin chấn thương của Nguyễn Xuân Son được các trang cổ động Thái Lan đẩy lên như một “tín hiệu khẩn cấp, tích cực”. Cổ động viên Thái chia làm hai phe rõ rệt. Một phe nói đây là thời cơ bằng vàng, bởi hàng thủ Thái Lan vốn quen hóa giải những tiền đạo to khỏe, cắm cọc trong vòng cấm. Phe còn lại khuyên phải cẩn trọng, và họ đưa ra lập luận nặng ký nhất: Việt Nam vô địch kỳ giải gần nhất sau khi thắng Thái Lan ở chung kết, trong một trận lượt về mà Xuân Son rời sân vì chấn thương. Sự chia đôi ấy tự nó là một dữ kiện. Một cổ động viên tin chắc đội mình sẽ thắng thì không cần vế “nhưng”. Sự chần chừ trong nội bộ cổ động Thái cho thấy họ cảm nhận được điều mà bảng điểm không nói: khoảng cách giữa hai đội đang mong manh hơn khẩu hiệu trên mạng. Về mặt chiến thuật, chuyện mất một tiền đạo mục tiêu không hề nhỏ với Việt Nam. Kiểu tiền đạo này làm ba việc mà máy phân tích không đo hết: giữ bóng cho tuyến trên kịp dâng, hút hai trung vệ vào một điểm, và biến bóng bổng thành cơ hội thật. Khi người làm ba việc ấy biến mất, đội buộc phải chọn một trong hai hướng. Hoặc kéo một tiền đạo ảo lùi sâu để làm rối hệ thống kèm người, hoặc đá thẳng hơn, dựa vào những cầu thủ chạy chỗ, xâm nhập từ tuyến hai. Cả hai hướng đều đổi nhịp đội bóng. Một cổ động viên Thái Lan viết rằng không có Xuân Son, Việt Nam sẽ “linh hoạt và khó đoán hơn”. Nhận định ấy hợp lý về mặt kỹ thuật. Một hàng công nhỏ, di động, khó kèm hơn nhiều so với một cái bóng được chỉ định. Đổi lại, đội mất hẳn mối đe dọa trên không và khả năng hãm nhịp khi cần hạ nhiệt trận đấu. Trong một trận đấu mà hai đội ngang cơ, khả năng hãm nhịp thường quan trọng ngang khả năng ghi bàn. Điều tôi muốn nhìn kỹ là cách Việt Nam vá chỗ trống. Hai cái tên được nhắc nhiều nhất — Ngô Đăng Khoa và Williams Minh Hoàng — đều là cầu thủ nhập tịch. Đây là kiểu thay người cùng loại: có sẵn một chân sút khác để đặt vào ô trống, thay vì xây lại cả hệ thống. Với một giải đấu đá trong vài tuần, lựa chọn ấy là hợp lý về mặt thời gian. Nhưng nó chỉ giải quyết phần ngọn. Việc phụ thuộc vào một trung phong mục tiêu đến mức cả khu vực bàn tán về nó là bằng chứng của sự tập trung rủi ro, và một chân sút mới chỉ thay thế được vị trí, không thay thế được nhịp quen thuộc của cả đội. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, khi một đội thay đổi mũi nhọn, phải mất ít nhất hai trận để tuyến giữa học lại cách chuyền. Bóng đi chỗ nào, ai dâng, ai ở lại chốt — tất cả đều phải viết lại. Việt Nam có một trận trước Philippines để tập dượt, nhưng trận đó, theo lời kể lại từ chính cổ động viên Thái Lan, lại là trận mà đội suýt thua. Tôi không có số liệu để kiểm chứng nhận định này. Điều đáng chú ý là nó tồn tại: một nguồn cổ động đối phương lại tự nhắc tới điểm yếu phòng ngự của Việt Nam, chứ không phải điểm mạnh tấn công. Còn có một biến số ít ai nhắc: quyền thay năm người. Nó giúp đội hình có chiều sâu, cho phép huấn luyện viên Kim Sang Sik tung hai mũi tấn công mới ở nửa sau hiệp hai, nhưng nó cũng biến hai mươi phút cuối thành một cuộc chiến tiêu hao. Đội nào có hàng công dự bị tốt hơn sẽ thắng trong cuộc chiến ấy; đội nào mất đi một mũi nhọn biết giữ bóng sẽ phải chịu áp lực ngược lại. Một hàng công di động đá ở hai mươi phút cuối, khi thể lực đã cạn, thường chỉ còn biết chạy và ít còn biết chờ. Kẻ giữ nhịp không chạy nhanh nhất, anh ta chạy đủ đường. Câu này đúng với cả đội bóng lẫn người viết. Ở tuổi 68, tôi đã đọc đủ nhiều dự đoán kiểu “cơ hội vàng” để biết chúng thường được viết bởi người không phải ra sân. Các bình luận tôi đọc từ các trang Thái Lan phần lớn không nêu nguồn, không có số liệu, không có tuyên bố nào từ liên đoàn hay câu lạc bộ. Chúng là cảm xúc, và cảm xúc thì nên được đọc như một phong vũ biểu, không phải như một bản án. Điểm mù nằm ở chỗ khác. Cả hai nền cổ động đang tranh nhau xem hàng công Việt Nam sẽ ra sao, trong khi tín hiệu đáng theo dõi lại nằm ở hàng thủ. Nếu đúng là Việt Nam từng suýt thua Philippines, thì vấn đề cấu trúc phòng ngự đã tồn tại trước khi Xuân Son chấn thương, và nó chẳng liên quan gì tới việc đội còn hay mất một trung phong. Bàn mãi về người vắng mặt là cách vô tình che đi chỗ rạn đã có từ trước. Một đội bóng là một bản nhạc chưa bao giờ ngừng đổi nhịp. Việt Nam không mất bản nhạc vì mất một nhạc cụ; họ chỉ đang buộc phải chơi ở một khóa khác. Thứ duy nhất tôi muốn nhìn thấy trên sân ngày 29 tháng 9 không phải ai sẽ ghi bàn, mà là hai mươi phút đầu: tuyến giữa Việt Nam có dám giữ bóng và chờ một nhịp hay không, hay sẽ đá thẳng lên phía trước như thể người cũ vẫn còn ở đó. Cách họ chọn nhịp trong hai mươi phút ấy sẽ trả lời câu hỏi mà mọi bình luận trên mạng chưa trả lời được.