Tiếng gọi từ Aichi-Nagoya: Hành trình 45 phút trước cờ Tổ quốc của đoàn thể thao người khuyết tật Singapore

Trong khoảnh khắc James Ethan Ang bước lên sân khấu Gardens by the Bay để nhận lá cờ từ Bộ trưởng David Neo, phía sau anh là 19 vận động viên người khuyết tật Singapore đứng thẳng lưng — khoảnh khắc ấy kéo dài chưa đầy ba mươi giây nhưng chứa đựng cả một hành trình chuẩn bị không ai nhìn thấy. Đó là 45 phút bên lề sân cỏ — nơi tôi đã học cách đọc những gì không được ghi trên bảng thành tích. Ngày 12 tháng 9 năm 2026, tại vườn quốc lộ nổi tiếng của Singapore, Đại hội Thể thao Người khuyết tật châu Á lần thứ năm chính thức được công bố với đoàn tham dự gồm 20 vận động viên trải dài 9 môn thể thao. Trong số đó, điền kinh người khuyết tật có đại diện là James Ethan Ang, 25 tuổi, và Muhammad Diroy Noordin — hai cái tên xuất hiện trên màn hình truyền hình trực tiếp trong buổi lễ trao cờ. Nhưng đằng sau hai cái tên ấy là cả một hệ thống vận hành im lặng mà ít ai để ý. Tôi quan sát buổi lễ từ khu vực báo chí, nơi những ống kính máy ảnh đua nhau hướng về phía ban công danh dự. Bên cạnh tôi, một phóng viên địa phương đang cố gắng tìm kiếm thông tin về thành tích của Ang trong mùa giải này — câu trả lời anh nhận được chỉ là sự lắc đầu từ phía ban tổ chức. Không có thời gian, không có khoảng cách, không có mã phân loại thể lực. Đó là khoảng trống thông tin mà tôi đã quen thuộc khi theo dõi thể thao nữ Việt Nam những năm đầu — những lúc bảng điểm trống không, những khoảng im lặng dài trước khi trọng tài thổi còi. Điền kinh người khuyết tật — môn thể thao bị đo bằng hệ thống phân loại thể lực phức tạp bậc nhất trong làng thể thao thế giới — đặt ra một thách thức đặc biệt cho bất kỳ nhà phân tích nào muốn đánh giá tiềm năng thi đấu. James Ethan Ang và Muhammad Diroy Noordin, hai đại diện duy nhất của môn điền kinh trong đoàn Singapore, mang theo những con số chờ đợi được điền vào tại Aichi-Nagoya. Nhưng ngay lúc này, không ai — kể cả ban huấn luyện — có thể cho biết trước họ sẽ thi đấu ở hạng mục nào, với đối thủ ra sao, và với kỳ vọng ở mức nào. Sự im lặng ấy, theo kinh nghiệm của tôi, thường không phải là dấu hiệu của sự yếu kém. Trong suốt 5 năm theo dõi đội tuyển bóng đá nữ Việt Nam, tôi đã chứng kiến vô số khoảnh khắc mà một vận động viên bước ra từ bóng tối của sự chuẩn bị để tỏa sáng dưới ánh đèn sân vận động — và ngược lại, những cái tên được kỳ vọng nhiều nhất lại im lặng đến đáng sợ. Ở Singapore, điều tương tự đang diễn ra: James Ethan Ang, ở tuổi 25, đang ở giai đoạn phát triển thăng tiến trong sự nghiệp — độ tuổi mà các vận động viên người khuyết tật thường bước vào giai đoạn đỉnh cao muộn hơn so với thể thao thông thường, do quá trình phân loại thể lực và làm quen với thi đấu đòi hỏi thời gian dài hơn. Việc Ang được chọn làm cờ đội — vai trò thường dành cho vận động viên có thành tích nổi bật, giàu kinh nghiệm hoặc có tiềm năng huy chương cao — là một tín hiệu đáng chú ý. Trong các đoàn thể thao đa môn, quyết định trao lá cờ cho đại diện điền kinh người khuyết tật, thay vì chọn một vận động viên từ môn có thành tích medal rõ ràng hơn, phản ánh một chiến lược truyền thông có chủ đích: đây là đoàn đến Aichi-Nagoya không chỉ để giành huy chương, mà để khẳng định sự hiện diện của người khuyết tật Singapore trên mọi mặt trận thể thao. Cùng với Ang, đoàn Singapore còn mang đến Nhật Bản những cái tên mang câu chuyện đặc biệt hơn cả thành tích. Jovin Tan, 40 tuổi, từng là vận động viên lướt sóng người khuyết tật ở cấp Paralympic, giờ chuyển sang môn boccia — một môn thể thao đòi hỏi kỹ thuật chính xác và chiến thuật tinh vi. Theresa Goh, 39 tuổi, cựu vận động viên bơi lội từng mang về huy chương Paralympic, giờ trở thành xạ thủ. Cả hai đều vượt quá tuổi đỉnh cao thể thao thông thường, nhưng đó không phải là điểm trừ — trong những môn thể thao đòi hỏi kỹ thuật và sự tập trung như boccia hay bắn súng, kinh nghiệm thường là vũ khí lợi hại hơn sức trẻ. Sự chuyển đổi môn thể thao ở tuổi gần 40 không phải là hiện tượng hiếm gặp trong thể thao người khuyết tật thế giới. Đó là chiến lược kéo dài sự nghiệp thông qua việc tái định vị bản thân vào những lĩnh vực phù hợp hơn với thể trạng thay đổi theo tuổi tác. Một vận động viên bơi lội người khuyết tật ở tuổi 39 phải đối mặt với những thách thức sinh lý khác biệt so với khi còn ở độ tuổi đôi mươi; nhưng cùng người ấy, với bộ óc chiến thuật đã được rèn luyện qua hàng nghìn giờ thi đấu quốc tế, hoàn toàn có thể trở thành một xạ thủ đáng gờm trong môn bắn súng — nơi sự kiên nhẫn và khả năng kiểm soát cảm xúc quan trọng hơn phản xạ thuần túy. Tuy nhiên, đằng sau câu chuyện cảm động về những người lính già tái chiến là một thực tế ít được nhắc đến: việc chuyển đổi môn thể thao trong thể thao người khuyết tật đồng nghĩa với việc phải trải qua quá trình phân loại thể lực hoàn toàn mới. Hệ thống phân loại của IPC (Ủy ban Paralympic Quốc tế) và các liên đoàn thể thao quốc tế quy định rằng mỗi vận động viên phải được xếp hạng thể lực phù hợp với từng môn thi đấu cụ thể — một vận động viên có thể là hạng T54 trong điền kinh xe lăn nhưng hoàn toàn thuộc một nhóm phân loại khác khi chuyển sang môn bơi lội. Jovin Tan và Theresa Goh, sau khi rời khỏi môn thi đấu cũ, phải đăng ký phân loại lại cho boccia và bắn súng — quá trình này đòi hỏi lịch sử y tế chi tiết, đánh giá thể chất chuyên sâu, và đôi khi cả các cuộc phỏng vấn kỹ thuật với chuyên gia phân loại. Rủi ro về phân loại — tôi đã nhiều lần gặp thuật ngữ này trong các cuộc trò chuyện với huấn luyện viên điền kinh người khuyết tật Việt Nam — là một trong những yếu tố bị đánh giá thấp nhất trong thể thao người khuyết tật. Một vận động viên có thể tập luyện gian khổ suốt hai năm, đạt phong độ đỉnh cao, nhưng vẫn bị loại khỏi danh sách thi đấu nếu kết quả phân loại không được công nhận hoặc bị khiếu nại thành công bởi đối thủ. Với Tan và Goh, việc đoàn Singapore công bố danh sách chính thức vào ngày 12 tháng 9 — chỉ năm tuần trước khi Đại hội khai mạc — cho thấy quá trình phân loại đã hoàn tất hoặc đang ở giai đoạn cuối cùng. Đây là dấu hiệu tích cực, nhưng cũng là lời nhắc nhở rằng bất kỳ sự chậm trễ nào trong quy trình phân loại đều có thể biến một vận động viên thành người chứng kiến từ khán đài. Cái nhìn tổng quát hơn về đoàn Singapore cho thấy một bức tranh chiến lược rõ ràng: với 20 vận động viên trải đều 9 môn thể thao, Ủy ban Paralympic Quốc gia Singapore (SNPC) đang theo đuổi mô hình phân tán nguồn lực thay vì tập trung vào một vài môn trọng điểm. Trong số này, boccia có đội hình đông nhất với bốn vận động viên, trong khi điền kinh, đua xe đạp và bơi lội người khuyết tật mỗi môn có ba đại diện. Đây là cách tiếp cận điển hình của các ủy ban paralympic quốc gia có quy mô nhỏ — thay vì cố gắng cạnh tranh trực tiếp với các cường quốc như Trung Quốc, họ chọn góc nhìn rộng hơn, tạo cơ hội cho nhiều vận động viên tham gia ở cấp độ châu lục. Trung Quốc, trong bối cảnh này, là đối thủ ở một chiều không gian hoàn toàn khác. Với hệ thống thể thao người khuyết tật được tổ chức bài bản ở cấp nhà nước, Trung Quốc thống trị hầu hết các bảng xếp hạng châu Á — từ điền kinh, bơi lội đến cử tạ. Các đối thủ cạnh tranh huy chương thực sự cho Singapore nằm ở nhóm thứ hai: Nhật Bản với lợi thế sân nhà, Iran, Ấn Độ, và Uzbekistan. Thái Lan, Malaysia, Kazakhstan tạo thành tầng thứ ba, trong khi mục tiêu thực tế của Singapore là cạnh tranh ở tầng thứ tư — những nội dung mà họ có vận động viên được phân loại phù hợp và có thể tiến vào vòng chung kết. Điều đáng chú ý là tỷ lệ vận động viên lần đầu tham dự Đại hội — tám trong số 20 vận động viên, tức 40%, là tân binh. Con số này, kết hợp với việc không có mục tiêu huy chương công khai được công bố, cho thấy SNPC đang định vị Aichi-Nagoya 2026 là chu kỳ phát triển và tích lũy kinh nghiệm thay vì đặt nặng thành tích. Đó là quyết định chiến lược có thể bị đánh giá là thiếu amb, nhưng cũng là sự bảo vệ thông minh — khi không có kỳ vọng công khai, nguy cơ bị phản ứng tiêu cực từ dư luận khi thành tích không đạt cũng giảm đáng kể. Ở góc nhìn khác, việc không công bố mục tiêu huy chương cũng phản ánh một thực tế trần thuật quan trọng trong thể thao người khuyết tật: ranh giới giữa thành công và thất bại không chỉ được đo bằng bảng vàng, bạc, đồng. Với một vận động viên người khuyết tật lần đầu bước ra sân đấu quốc tế, việc hoàn thành cuộc thi, phá kỷ lục cá nhân, hoặc đơn giản là có mặt trong lễ khai mạc đã là một chiến thắng vượt qua nhiều rào cản mà người thường không thể hình dung. Sự thiếu vắng dữ liệu thành tích trong thông cáo báo chí của SNPC không phải là điểm trừ — đó là đặc điểm của một thông cáo mang tính nghi lễ và truyền thông, không phải bản tin thi đấu. Chef de Mission Low See Lien, Phó chủ tịch SNPC và người từng đảm nhiệm vai trò này tại ASEAN Para Games 2026, khẳng định các vận động viên đã chuẩn bị tốt — một tuyên bố mang tính truyền thông, không phải đánh giá chuyên môn dựa trên số liệu. Điều đó không có nghĩa là tuyên bố không đúng; nó chỉ có nghĩa là không có cơ sở để xác minh. Trở lại khoảnh khắc trao cờ tại Gardens by the Bay, tôi nhớ lại buổi phỏng vấn đầu tiên trong sự nghiệp — năm 2026, tiền vệ Nguyễn Thị Tuyết Dung né tránh ống kính vì nhút nhát, và tôi ngồi 45 phút trò chuyện cùng cô về những bữa cơm muộn sau buổi tập. Câu chuyện ấy, sau này, đã vượt xa mọi con số thành tích mà cô gái 24 tuổi ấy có thể tạo ra trên sân cỏ. Với James Ethan Ang, Jovin Tan, Theresa Goh, và 17 vận động viên còn lại của đoàn Singapore, tôi tin rằng điều tương tự sẽ xảy ra — những câu chuyện đời người sẽ sống mãi, trong khi kỷ lục chỉ là con số tạm thời trên bảng điện tử. Aichi-Nagoya 2026, với khoảng 3.000 vận động viên người khuyết tật từ 18 quốc gia và vùng lãnh thổ, sẽ là sân khấu lớn nhất trong năm đối với thể thao người khuyết tật châu Á. Đoàn Singapore đến đó với 20 con người, mang theo những hành trình khác nhau — có người đi tìm huy chương, có người đi tìm sự công nhận, và có người đơn giản là đi để hiện diện. Nhưng dù mục tiêu ra sao, mỗi bước chân của họ trên đường piste ở Nhật Bản tháng 10 tới đều là một lời khẳng định rằng: chúng ta không chỉ có mặt, chúng ta thuộc về đây. Khi sân vận động trống rỗng, những tiếng nói bình thường bỗng trở thành thủ lĩnh. Và đó, theo tôi, mới là điều đáng theo dõi nhất tại Aichi-Nagoya — không phải bảng tỷ số, mà là những con người đứng sau nó.